Chiều muộn trên sông Cửa Cạn, nhiều đoàn khách chèo thúng đúng một vòng rồi lên xe về thẳng. Ảnh có rồi, nhưng hỏi lại họ vừa đi qua rừng gì, cây gì, thì ít ai trả lời được. Đó là lý do chiếc đèn lồng Phú Quốc tồn tại: nó buộc người ta ngồi xuống, sờ vào tre, vào lá, và ở lại thêm một chút. Bài này nói rõ đèn được làm từ gì, tự tay làm ra sao, thả hoa đăng thế nào để không biến dòng sông thành bãi rác nổi.
Đọc xong bạn sẽ biết chọn buổi trải nghiệm nào hợp với con nhỏ, hợp với hai người, và cần mang gì theo.
Đèn lồng Phú Quốc là gì và khác đèn lồng Hội An chỗ nào
Đèn lồng Phú Quốc là loại đèn thủ công dựng khung bằng tre hoặc trúc mọc quanh vùng sông rạch, bọc bằng giấy dó, vải mỏng hoặc lá dừa nước phơi khô, thắp bằng nến nhỏ hoặc đèn led. Đèn thường có dáng thấp, gọn, đáy rộng để nổi hoặc đứng vững trên mặt cát ẩm.
Nói cho đúng, nó không phải bản sao của đèn lồng Hội An.
Đèn Hội An đi theo hướng khung tròn nan mảnh, bọc lụa, gấp gọn được, và đã thành một nghề phố thị có hàng trăm năm buôn bán. Đèn ở đảo đi hướng khác: vật liệu lấy tại chỗ, kiểu dáng thô hơn, và gắn với mặt nước nhiều hơn mặt phố. Bù lại, chính cái thô đó khiến đèn hợp với rừng ngập mặn.
Một điểm nữa hay bị bỏ qua. Đèn ở đây làm ra chủ yếu để thắp một lần trong buổi chiều tối rồi mang về nhà treo, chứ không phải hàng bán sỉ. Vì vậy mỗi chiếc đều lệch nhau, méo một chút, và đó là chuyện bình thường.
Đèn lồng rừng dừa: tre, lá và dây lấy ngay bên sông
Đèn lồng rừng dừa là cách gọi dân dã cho những chiếc đèn dùng nguyên liệu từ dải dừa nước ven sông Cửa Cạn. Lá dừa nước già phơi khô cho màu ngà, dai, ánh nến xuyên qua ra thứ ánh sáng đục chứ không chói.
Vật liệu thường gặp gồm:
- Tre hoặc trúc chẻ mỏng làm nan khung, ngâm nước cho dẻo trước khi uốn
- Lá dừa nước phơi khô, tước sống lá rồi ép phẳng
- Dây lạt tre hoặc dây chuối khô để buộc mối, thay cho keo nhựa
- Giấy dó hoặc vải màn mỏng khi muốn đèn sáng hơn
- Nến sáp nhỏ, hoặc đèn led pin cho nhà có trẻ dưới sáu tuổi
Chưa kể một chi tiết mà khách hay thích: mùi. Lá dừa nước khô gặp hơi nóng của nến toả mùi ngai ngái rất riêng, giống mùi rơm ải sau mưa.
Dừa nước không chỉ là vật liệu làm đèn. Rễ của nó giữ đất, chắn sóng, là chỗ trú của cá con và cua còng. Các tổ chức quốc tế về bảo tồn thiên nhiên từ lâu đã xếp rừng ngập mặn vào nhóm hệ sinh thái cần giữ, bạn có thể tham khảo thêm tại Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế. Thế nên lá dùng làm đèn lồng rừng dừa luôn là lá già rụng hoặc lá tỉa, không chặt cây sống.
Hiểu được nguyên liệu rồi thì bước vào bàn làm đèn sẽ nhẹ đầu hơn nhiều.
Học làm đèn lồng Phú Quốc theo 6 bước
Một buổi học làm đèn lồng Phú Quốc thường gọn trong khoảng một giờ tới một giờ rưỡi, tuỳ tay người làm nhanh hay chậm. Các bước cơ bản:
- Chọn nan: lấy 6 đến 8 thanh tre đã chẻ sẵn, vuốt hết dằm ở cạnh.
- Uốn khung: ngâm nan vào nước ấm vài phút cho dẻo, uốn thành vòng đáy và vòng miệng.
- Buộc mối: dùng lạt tre buộc chéo từng điểm nối, siết vừa tay, siết quá tre sẽ nứt.
- Dán vỏ: phết hồ lên nan rồi ốp lá dừa khô hoặc giấy dó, vuốt từ giữa ra mép.
- Trang trí: vẽ, ghi tên, dán hoa khô. Trẻ con hay thích khúc này nhất.
- Lắp nến: đặt đế nến vào giữa đáy, thử thắp trước khi trời tối hẳn.
Vấn đề là ai cũng vấp ở bước hai. Tre chưa ngấm nước mà uốn mạnh là gãy ngang. Người hướng dẫn ở các hoạt động trên sông Cửa Cạn thường làm mẫu một lần rồi để khách tự làm, sai thì chẻ nan mới, không sao cả.
Có một mẹo nhỏ. Muốn đèn tròn đều, hãy buộc xong vòng miệng trước, treo lên rồi mới gắn vòng đáy.
Làm cùng trẻ nhỏ thì lưu ý gì
Dao và nan tre sắc cạnh nên phần chẻ tre luôn do người lớn làm sẵn. Trẻ từ bốn tuổi có thể dán lá, vẽ và buộc dây. Nhà có bé nhỏ nên xin đèn led thay nến, đỡ phải canh chừng suốt buổi.
Thả hoa đăng thế nào cho sông vẫn sạch
Thả hoa đăng đẹp, ai cũng biết. Nhưng một chiếc đèn dùng xốp, nhựa và pin nút áo trôi ra biển thì nằm đó rất lâu.
Cách làm tử tế hơn cũng không khó:
- Dùng đế bằng bẹ chuối, lá dừa hoặc thân dừa nước, tự phân huỷ trong nước lợ
- Không dán kim tuyến, không dùng xốp trắng, không dùng túi nilon bọc ngoài
- Thả ở khúc sông có người trông, chờ đèn trôi qua đoạn hẹp rồi vớt lại
- Đếm số đèn lúc thả và lúc vớt, thiếu cái nào đi tìm cái đó
- Nến tàn thì gom sáp về, không để trôi tự do ra cửa biển
Nghe hơi phiền. Nhưng làm đúng một lần rồi thì lần sau thành quen, và trẻ con học rất nhanh chuyện này.
Định hướng phát triển du lịch gắn với bảo vệ tài nguyên cũng được nêu trong các tài liệu của Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam. Nói gọn: giữ được rừng thì mới còn lá để làm đèn cho mùa sau.
Ghép buổi làm đèn với chèo thúng và bếp địa phương
Một chiều trên sông Cửa Cạn thường xếp theo mạch: chèo kayak hoặc ngồi thuyền thúng lúc nắng còn nhẹ, lên bờ rửa tay rồi vào bàn tre làm đèn, ăn bữa chiều nấu tại chỗ, và thả hoa đăng khi trời sập tối.
Lớp nấu ăn thường xoay quanh vài món người đảo hay làm: gỏi cá trích trộn dừa nạo, canh chua bần, cá nướng lá chuối. Khách tự vắt nước cốt, tự cuốn bánh tráng. Mùi khói bếp bám áo, thật, và đó là phần nhiều người nhớ lâu hơn cả tấm ảnh.
Muốn xem trước từng phần trong buổi chiều, bạn có thể đọc mô tả chi tiết các dịch vụ trên sông hoặc lướt bộ ảnh thực tế chụp tại Cửa Cạn để hình dung không gian.
Còn một chuyện nữa. Trời mưa không có nghĩa là huỷ. Mái lá che đủ cho bàn làm đèn, và sông mùa mưa nước đục nhưng chim về nhiều hơn.
Nên đi vào giờ nào
Khoảng giữa chiều là hợp lý. Nắng đã dịu, còn đủ sáng để chèo, và làm xong đèn thì vừa kịp trời tối để thắp. Đi sớm quá thì nắng gắt, đi trễ quá thì phải làm đèn dưới ánh đèn pin.
Ba điều đọng lại
Thứ nhất, đèn lồng Phú Quốc không phải phiên bản thu nhỏ của đèn phố cổ, nó sinh ra từ tre và lá dừa nước ven sông, dáng thô và gắn với mặt nước. Thứ hai, học làm đèn lồng Phú Quốc là việc ai cũng làm được trong hơn một giờ, miễn chịu khó ngâm tre cho dẻo trước khi uốn. Thứ ba, thả hoa đăng chỉ đẹp trọn vẹn khi đèn phân huỷ được và được vớt lại sau khi trôi.
Nếu bạn muốn một buổi chiều chậm, có mùi lá khô và khói bếp thay vì hàng ghế xếp sẵn, hãy giữ chỗ cho buổi trải nghiệm làm đèn lồng rừng dừa và mang chiếc đèn tự tay làm về treo ở nhà.
Câu hỏi thường gặp
Đèn lồng Phú Quốc làm bằng vật liệu gì?
Khung làm từ tre hoặc trúc chẻ mỏng, vỏ bọc bằng lá dừa nước phơi khô, giấy dó hoặc vải màn. Mối nối buộc bằng lạt tre hoặc dây chuối khô thay cho keo nhựa, thắp bằng nến sáp nhỏ hoặc đèn led.
Làm một chiếc đèn lồng mất bao lâu?
Thường khoảng một giờ tới một giờ rưỡi, tuỳ tay người làm. Phần lâu nhất là uốn khung và buộc mối, còn dán lá và trang trí khá nhanh.
Thả hoa đăng có làm bẩn sông không?
Có, nếu dùng xốp, nhựa và kim tuyến. Dùng đế bằng bẹ chuối hoặc lá dừa nước, thả ở khúc sông có người trông rồi vớt lại sau khi đèn trôi qua thì sông vẫn sạch.
